Aspendos: nehirden sahneye, Roma’dan Selçuklu’ya

I

Tiyatrodan önce

Önce nehir vardı

Aspendos’u yalnız tiyatrosuyla tanımak, bir romanın son bölümünü okuyup kapağını kapatmak gibidir. Kent, Pamfilya ovasında Eurymedon’un — bugünkü Köprüçay’ın — kıyısında gelişti. Antik çağda nehrin ulaşıma elverişli olması, kıyıdaki limanlarla iç bölge arasında mal ve insan taşınmasını sağladı. Tahıl, şarap, zeytinyağı ve bölgenin diğer ürünleri bu su yolu sayesinde Akdeniz dolaşımına katılabiliyordu.

Akropol yaklaşık 60 metre yükselen tepenin üzerindeydi. Bugün tiyatrodan yukarı doğru çıktığınızda nymphaeum, bazilika, pazar alanı ve odeion gibi kent yaşamına ait kalıntıların izleri görülür. Yani burada yalnız gösteri izleyen bir kalabalık değil; alışveriş yapan, karar alan, ibadet eden ve su bekleyen bir şehir toplumu yaşadı.

Aspendos’un geçmişi Erken Demir Çağı malzemeleriyle daha eskiye uzanır; kent MÖ 5. yüzyılda Pers dünyasının, daha sonra Büyük İskender’in seferlerinin ve Helenistik krallıkların siyasal alanında görünür. Roma dönemi geldiğinde elindeki en büyük sermaye hazırdı: üretken ova, nehir yolu ve birikmiş kent deneyimi.

II

Marcus Aurelius dönemi

Bir kentin kendine armağan ettiği sahne

Tiyatro MS 160–180 yılları arasında, İmparator Marcus Aurelius döneminde inşa edildi. Yazıtlar sayesinde mimarın adını biliyoruz: Theodoros’un oğlu Zenon. Yapının iki varlıklı kardeş, A. Curtius Crispinus Arruntianus ile A. Curtius Crispinus tarafından kente sunulduğu kabul edilir. Roma dünyasında bu tür kamusal armağanlar cömertliğin yanında aile itibarı ve yurttaşlık görevinin de ilanıydı.

Yaklaşık 7.300–7.600 kişilik kapasite, merdivenlerin de kullanıldığı bazı hesaplarda 8.500’e yaklaşır. Bu sayı bir teknik ayrıntıdan fazlasıdır: gösteri gününde farklı toplumsal grupların aynı mimari düzen içinde bir araya geldiğini, kentin kendini topluca izlediğini anlatır.

Oturma alanında alt bölümde 20, üst bölümde 21 sıra bulunur. Radyal merdivenler kalabalığı bölümlere ayırır; geçitler ve üst galeri dolaşımı düzenler. Böylece büyük bir topluluk, manzarayı bozacak geçici çözümler olmadan taşın içinde hareket eder.

III

Taş, ses ve bakış

Sahne binası neden hâlâ bu kadar etkileyici?

Aspendos’un en sıra dışı yanı, yaklaşık 100 metre genişliğe ve 22 metre yüksekliğe ulaşan sahne binasının büyük ölçüde ayakta kalmasıdır. Antik tiyatroların çoğunda bu cephe kaybolduğu için seyirci bugün manzaraya bakar; Aspendos’ta ise Roma izleyicisinin gördüğü kapalı mimari duvar hâlâ karşıdadır.

Sütunlar, nişler, kapılar ve yatay kat çizgileri bir taş dekor gibi çalışırdı. Zengin bezemelerin ve heykellerin önemli bölümü artık yerinde olmasa da cephenin ritmi okunabilir. Ahşap bir çatı sisteminin sahne bölümünü örttüğü, üstteki bağlantıların gölgelik düzenine hizmet ettiği düşünülür.

Akustik üzerine anlatılan pek çok popüler hikâye vardır. Yapının yarım daire geometrisi, kapalı sahne yüzeyi ve oturma düzeni sesi destekler; fakat tarihî kişilere atfedilen kaynaksız “fısıltı” sözlerini kullanmıyoruz. Aspendos’un etkisini büyütmek için efsaneye ihtiyacı yoktur: boş sahnenin karşısında normal bir sesin taş yüzeyler arasında nasıl davrandığını dinlemek yeterlidir.

IV

Mühendisliğin görünmeyen başrolü

Bir damla suyun 19 kilometrelik yolculuğu

Aspendos’un su sistemi, tiyatro kadar iyi tanınmayı hak eder. Yaklaşık 19 kilometre uzaklıktaki ve 500 metreye yaklaşan yükseltideki kaynaklardan toplanan su, eğim hesaplarıyla kente getirildi. Yolun en zor bölümü, geniş bir vadinin aşılmasıydı.

Romalı mühendisler burada ters sifon ilkesini kullandı. Su, basınçlı taş borularla aşağı indi; vadinin karşısında yeniden yükseldi. Yaklaşık 30 metre yüksekliğindeki iki kule ve 1,7 kilometreye uzanan sistem, basıncı yönetmeye ve hattı denetlemeye hizmet ediyordu. Suyun akması için motor değil; yerçekimi, doğru eğim ve olağanüstü hassas işçilik vardı.

Bir yazıt, sistemin maliyetini iki milyon denarii olarak kaydeder. Rakamın büyüklüğü, temiz suyun Roma kent yaşamında taşıdığı ekonomik ve siyasî değeri gösterir. Bugün su kemerlerine bakarken yalnız kemeri değil, görünmeyen boru hattını ve basınç hesabını da hayal etmek gerekir.

V

Yapıyı koruyan ikinci hayat

Selçuklular tiyatroya neden saray gibi baktı?

Antik yapıların korunması çoğu zaman yalnız “terk edilmemeleri” sayesinde olur. Aspendos Tiyatrosu Bizans döneminde farklı işlevler gördü; 13. yüzyılda Selçuklular yapıyı onarıp saray olarak kullandı. Sahne binasına eklenen düzenlemeler, kırmızı zikzak bezemeler ve çini parçaları bu dönemin izleridir.

Sultan Alaeddin Keykubad dönemindeki bu yeniden kullanım, tiyatronun sahne cephesinin olağanüstü korunmasına katkı sağladı. Yapı “antik olduğu için dokunulmadan bırakılmadı”; tam tersine yeni bir çağ ona kendi ihtiyacını, estetiğini ve anlamını verdi. Bugünkü bütünlük, Roma mühendisliği ile Selçuklu sahiplenişinin beklenmedik ortak sonucudur.

Antalya Etnografya Müzesi’nde sergilenen bazı Selçuklu çinilerinin Aspendos tiyatrosundaki saray kullanımına bağlanması, iki çağ arasındaki bu diyalogu küçük bir yüzey parçasında görünür kılar.

VI

Anıt, sahne ve sorumluluk

Bugüne nasıl ulaştı?

Aspendos 20. ve 21. yüzyıllarda arkeolojik araştırma, restorasyon ve turizm pratiklerinin odağında kaldı. Dönemsel konser ve gösteriler, yapının antik işleviyle çağdaş kültür arasında güçlü bir bağ kurar; fakat her kullanım, titreşim, ziyaretçi yükü ve malzeme koruması açısından dikkatle yönetilmelidir.

Antik kent, tiyatrosu ve su kemerleriyle UNESCO Dünya Mirası Geçici Listesi’ndedir. Bu statü “Dünya Mirası ilan edildi” anlamına gelmez; kalıcı liste için değerlendirilmek üzere ulusal geçici listeye kaydedildiğini gösterir. Doğru ifade kullanmak, tarihî içeriğin güvenilirliği açısından önemlidir.